قیل و قالی بر سر عوارض
مساله ساده است؛ شهرداری خدماتی به شهروندان ارائه می دهد و در قبال آن هزینه ای به نام عوارض دریافت می کند. اما تنها 30 تا 40 درصد مردم مشهد به پرداخت عوارض به صورت داوطلبانه رغبت نشان می دهند. چرا؟
شاید گفته شود که کسی از شهرداری ارائه این خدمات را نخواسته است. اما کافی است یک هفته(و گاهی اوقات یک روز) جمع آوری زباله، رفت و روب و نظافت شهری یا آبیاری فضای سبز شهری به تاخیر بیافتد، آن موقع است که می بینیم هیچ کس با استانداری یا اورژانس یا 118 برای انجام اینگونه خدمات تماس نمی گیرد و همه توقع اجرای این امور را از شهرداری دارند. در حقیقت این موضوع نه تنها در ایران بلکه در همه کشورهای جهان به یک «قرارداد اجتماعی» پذیرفته شده تبدیل شده است.
گفته می شود هزینه خدمات شهرداری را دولت می پردازد. اما این سخن درست نیست. طبق مصوبه نمایندگان مردم در مجلس شورای اسلامی این خدمات برعهده شهرداریها و هزینه آن برعهده شهروندان است. دولت وظیفه پرداخت حتی یک ریال از این خدمات را برعهده ندارد و حدود بیست سال است که سهم دولت در درآمدهای شهرداری «صفر» است.
شاید گفته شود که از کجا معلوم این عوارض برای ارائه خدمات به مردم هزینه شود. یعنی نمی دانند پولی که می پردازند کجا خرج می شود. که این مستلزم «اطلاع رسانی» هر چه بیشتر شهرداری در خصوص خدمات شهری و هزینه این خدمات است.
برخی موافق شیوه صرف هزینه ها در شهرداری نیستند، و به زعم خود، آنها را ولخرجی می دانند. در این حالت دو راه وجود دارد. راه اول «مشارکت مردم در مدیریت هزینه ها» از طریق طرحهایی مثل ناحیه محوری است. راه دوم انتخاب افرادی تواناتر در اداره شهر در دوره های بعدی شورای شهر است. روی دیگر این سخن آن است که مدیریت این هزینه ها هم اکنون نیز با انتخاب، نظارت و مدیریت خود مردم صورت می گیرد.
عده ای معتقدند که شهرداری باید به صورت مستقل درآمدزایی کند و به عوارض وابسته نباشد. اما مگر شهرداری بنگاه اقتصادی است؟ شهرداری یک مجموعه خدماتی است. تبدیل شدن شهرداری به بنگاه بزرگ اقتصادی دو مشکل جدی به وجود می آورد. اول اینکه شهرداری مستقل از عوارض مردم به مردم «پاسخگو» نخواهد بود. و دوم اینکه با طرح اینگونه مسائل خود به خود طرحهای خدماتی که وظیفه اصلی شهرداری هستند در اولویت دوم قرار خواهند گرفت و کیفیت خود را از دست خواهند داد.
بعضی، اصطلاحا پول به جانشان بند است. برای هزینه های یومیه نیز به سختی حاضر به پرداخت پول هستند. تدبیر درست در مواجهه با این افراد، «دریافت عوارض به صورت غیر مستقیم» است. مثل عوارضی که از طریق فروش بنزین عاید شهرداری می شود(10درصد پولی که بابت بنزین می پردازید عوارض شهرداری است). در این حالت فرد به صورت خودکار عوارض شهرداری را در سبد مصرفی خانواده خود قرار می دهد.
بعضی از مردم هم معتقدند میزان عوارض با درآمد آنها و موقعیت اقتصادی آنها تناسب ندارد. خصوصا در شهر مشهد که عده ای از بنگاههای اقتصادی به دلیل موقعیت ویژه شهری درآمد قابل توجهی از زائرین امام رضا(علیه السلام) کسب می کنند، باید نسبت به «تفکیک عوارض ملی و محلی» اقدام کرد. البته نکته قابل توجه در اینجا این است که پراکندگی عدم پرداخت عوارض در نقاط مختلف شهر تقریبا یکسان است.
شاید کسی هم بگوید دلم نمی خواهد عوارض بدهم. در اینجا دو مرحله وجود دارد. اول اینکه فرد مورد نظر واقعا در خصوص اهمیت پرداخت عوارض و جایگاه آن در مدیریت و برنامه ریزی شهری مطلع نیست؛ در این حالت با اطلاع رسانی، «فرهنگ سازی و آموزش» باید فرد را در حهت جامعه پذیری و قبول نقش اجتماعی خود آماده کرد. و مرحله دوم وضع «ضمانت اجرا»های مناسب برای پرداخت عوارض است. تا حقی از شهروندانی که داوطلبانه عوارض می پردازند ضایع نشود.
اگر تعدادی از افراد، گروهی را برای کاری مشاعا به خدمت بگیرند، هزینه ها و حق الزحمه آن گروه شرعا و قانونا بر عهده تک تک افرادی است که آن ها را به خدمت گرفته اند. و عدم پرداخت حق الزحمه آنها طبق فتوای همه مراجع دست کم دین و حق الناسی است که در «یوم الدین» بر گردن آن افراد است. شهرداری در شهرها حکم همین گروهی را دارند که از سوی شهروندان برای پیشبرد و سامان امور شهر به خدمت گرفته شده اند. و عوارض در حقیقت حق الزحمه و اجرت این خدمات است. عدم پرداخت عوارض شهرداری از سوی فرد، ضمن مختل کردن برنامه ریزی ها در شهرداری، در حقیقت، فرد را به مجموعه شهرداری و از آن مهمتر به تک تک مردم شهر که سهم خود را در بهای این خدمات پرداخت کرده اند، مدیون می کند.
ماه رمضان فرصت مغتنمی برای امر به معروف و نهی از منکر است. شهرداری مشهد در جهت «اطلاع رسانی»، «پاسخگویی»، «مشارکت شهروندان در مدیریت هزینه ها»، «ارائه راهکارهای نوین» و «فرهنگ سازی و آموزش» گامهایی را برداشته است. اگرچه آغاز راه است اما امید به آن وجود دارد که شهروندان خداشناس، معادباور و مرگ اندیش مشهد، همچون دیگر عرصه ها با همت و خیزش همیشگی، این مساله را به دست توانای خود حل کنند.