رايج است که تحصيلات افراد؛ با شعور و هويت اجتماعي آنها رابطه خاصي ندارد. به اين معنا که شايد فردي تحصيل کرده از منظر اجتماعي رفتارهاي ناهنجاري داشته باشد. و بر عکس؛ ممکن است فردي بي سواد از فرهنگ شهروندي بالايي برخوردار باشد. دست کم پذيرفتن اين گزاره در سطح مردم نشاندهنده ناکارامد بودن آموزشهاي رفتار شهروندي در مدارس و دانشگاهها و انتقال جامعه پذيري از مدارس به خيابانها و يا مراکز ديگر است.

گزارش حاضر ضمن بررسي منظومه ترويج فرهنگ شهروندي گوشه چشمي هم به مقوله آموزش شهروندي در مدارس دارد. پيش از اين در گزارشي با عنوان "نهادهای رسمی؛ نقطه ضعف آموزشهای فرهنگ شهروندی" قول بررسی گستره آموزشهای فرهنگ شهروندی و راهکارهای متخصصین و مدیران مربوطه را داده بوديم. اين گزارش در راستاي همين هدف ضمن بررسي منظومه ترويج فرهنگ شهروندي به نقد آموزشهاي رسمي و لزوم همه جانبه نگري در فرايند آموزش شهروندان پرداخته است. طرح آموزش جامع شهروندی نيز موضوعي است که در روزهاي آتي به آن خواهيم پرداخت.

برای مشاهده بهتر شکل فوق، بر روی آن راست کلیک کنید و گزینه view image یا show picture را انتخاب نمایید.

منظومه ارتقاء فرهنگ شهروندی، و یا به عبارت بهتر منظومه توسعه فرهنگ شهروندی در حقیقت منظومه مدیریت فرآیندهای آموزش فرهنگ شهروندی است. این منظومه دارای دو بخش اصلی و یک بخش پشتیبان محتوایی است. خدمات آموزشی و خدمات فرهنگی – تبلیغی دو بخش اصلی هستند و چهارچوبه نظری و پشتیبانی محتوایی و فکری؛ متشکل است از دو بخش "منشور فرهنگی اجتماعی شهروند رضوی" و مباحثي که با نام "تا آرمانشهر" مورد بررسي قرار گرفته است. خدمات آموزشی نیز به دو سرفصل اصلی آموزشهای سنواتی و آموزشهای دوره ای تقسیم بندی شده است. غنچه های شهر بهشت برای سنین 5 تا 6 سال، شهروند خانواده برای سنین 7 تا 11 سال، شهردار مدرسه برای سنین 12 تا 16 سال و شورای دانش آموز برای سنین 15 تا 17 سال ذیل آموزشهای سنواتی تقسیم بندی شده است. خدمات فرهنگی – تبلیغی هم در چهار محور رسانه ها، محصولات، تبلیغات و جشنواره ها تقسیم بندی شده است که هر کدام دوباره دارای تقسیم بندیهای مستقلی است. هر کدام از این بخشها و فصلها خود سرفصلی است که موارد قابل عرض فراوانی دارد.

دکتر حسين تقوي، دکتراي مديريت آموزش از دانشگاه تهران با صحيح خواندن اين تقسيم بندي ها معتقد است: اگر همه اقدامات فقط در يک نقطه متمرکز شود قطعا جوابگو نخواهد بود. مثلا تاکيد بيش از حد حتي بر آموزشهاي رسمي منتهي به نتيجه نخواهد بود. ترويج و آموزش فرهنگ شهروندي تنها از طريق اقدامات همه جانبه و چندرسانه اي و کمک رسانه ها و تبليغات و مراکز آموزشي رسمي و غير رسمي ميسر است.

دکتر تقوي در ادامه با اظهار تاسف از عدم وجود آموزشهاي فرهنگ شهروندي در آموزشهاي رسمي کشور، خاطر نشان ساخت: مدرسه محل تربيت و پرورش کودکان است. بچه هاي ما بايد در مدرسه آموزشهاي شهروندي ببينند نه در خيابان. ما بايد محيطي را در مدرسه ايجاد کنيم که بچه ها به آن دلبستگي داشته باشند.

دکتر تقوي در خصوص نقاط ضعف اين منظومه نسبت به ساختار آموزش و پرورش کشور انتقاد کرد و گفت: ما بايد محيطي را در مدرسه به صورت شبيه سازي شده ايجاد کنيم و جامعه پذيري را به صورت عملي به بچه ها آموزش بدهيم. ما بايد معلمين را آموزش بدهيم که چگونه دانش آموزان را با وظايف شهروندي خود آشنا کنند. تنها با متن محوري نمي توان به مقصود رسيد. آموزشهاي شهروندي و مهارتهاي اجتماعي در يک محيط شبيه سازي و عملياتي شده و از طريق يک الگوي تمام عيار که معلم باشد امکان انتقال دارد.

دکتر تقوي در ادامه گفت: در بحث آموزش اولين چيزي که داراي اهميت است ايجاد نياز در مخاطبين است. بايد اين حس بوجود بيايد که عدم ارتقاء فرهنگ شهروندي براي آينده کودکان بسيار مضر خواهد بود. همه بايد خواهان آموزشهاي شهروندي براي کودکان خود باشند و آنها را به اين آموزشها ترغيب کنند.

نکته دوم در خصوص آموزشهاي شهروندي اين است که اين نوع آموزشهاي اجتماعي هرگز از طريق کتاب و متن موفق نخواهند بود. کودکي که در سر همه چهارراه ها عبارت "شهر ما خانه ما" را مي بيند اما پدرش باز هم آشغالش را از ماشين به بيرون مي اندازد هرگز نمي تواند در مسير اجتماعي شدن موفق باشد. خصوصا در سنين ابتدايي بايد با ديدن و درگير شدن، کودک را به سمتي که مي خواهيم رهنمون باشيم. ايجاد يک محيط الگو و نمونه در مدارس از مهمترين قسمتهاي اين بحث است. محيطي که الگويي از جامعه است و فارغ از درس و مشق، کودکان در خصوص آموزشهاي شهروندي مورد تربيت قرار گيرند. يکي از مهمترين آموزشهاي شهروندي رفتارهاي شهروندي است که تنها از طريق مدلهاي عملي قابل انتقال است.

در همين رابطه مديريت ترويج فرهنگ شهروندي به دنبال تعيين سرفصلهايي جداگانه براي هر سال تحصيلي است. شهروندي که از 5 سالگی تا سن 17 سالگی در نظام آموزشی مستقر مي شود، هر سال بايد سرفصل های درسی مشخصی در این حوزه داشته باشد. اگر دو سال پیش این امر یک رویا بود، امسال تحقق یافته است. در حالي که در سال گذشته تنها یک مقطع دنبال مي شد؛ اما امسال با توجه به مشارکت آموزش و پرورش، هر 4 مقطع فعال شده است. این طرح از پیش دبستانی آغاز می شود و تا پايان دبيرستان ادامه مي يابد. البته کامل شدن این طرح 4 سال دیگر زمان می برد. به عنوان مثال، غنچه های شهر بهشت برای هر 2 سن داراي یک بسته آموزشی است که استاندارد آن برای  هر سن یکی است. يا برای پنج پایه 3 منبع ارائه شده است در حالیکه باید برای 5 پایه، 5 منبع  وجود داشته باشد. هر کدام از اینها اولویت ها و طرح درس های آموزشی خودشان را دارند.

علي شعباني کارشناس ارشد روانشناسي در زمينه آموزشهاي شهروندي در مدارس مي گويد:

نظريه اي وجود دارد به نام نظريه "پيوند مدرسه" اين نظريه معتقد است که براي آموزشهاي اجتماعي و جامعه پذيري دانش آموزان، بايد احساس پيوند با مدرسه در آنها ايجاد شود. به اين معنا که خود را از نظر هويتي با مدرسه شريک بدانند. اين نظريه سه مولفه دارد. "دلبستگي به مدرسه"؛ "درگيري با فعاليتهاي مدرسه"؛ و "تعهد به مدرسه".

هر سه اين مولفه ها در منظومه ترويج فرهنگ شهروندي پيش بيني شده است. البته هر مولفه مقتضيات سني خاص خود را در هر مقطعي به صورت جداگانه دارد.

شعباني معتقد است آموزش شهروندي به کودکان حداقل 10 تا 15 سال آينده جواب خواهد داد. وي در اين زمينه مي گويد: نبايد توقع تغييرات گسترده در کوتاه مدت داشت. کودکي که امروز در مدرسه براي رفتار در محيط آپارتمان نشيني آموزش مي بيند، تا 10 تا 15 سال آينده، ناگزير به آپارتمان نشيني و پيروي از هنجارهاي آن است. يا کودکي که امروز در پارک ترافيک آموزشهاي لازم را در خصوص ترافيک فرا مي گيرد، سالهايي که مي تواند رانندگي کند به صورت نهادينه شده هنجارهاي خاص آن را رعايت خواهد کرد.

شعباني مي افزايد: همه مسائل را نمي توان از آموزشهاي مکتوب رسمي متوقع بود. صداوسيما و ديگر رسانه ها نقش موثرتري دارند. بايد بروشورها و يا مثلا CDهاي آموزشي مشخصي توزيع کنيم و کارهاي مستقلي در خانواده ها يا ديگر مراکز انجام بدهيم.

جنبه هاي مختلف اين مساله در منظومه ترويج فرهنگ شهروندي مورد ارزيابي و استفاده قرار گرفته است. رسانه ها و تبليغات در کنار مقوله آموزش جاي خود را در اين منظومه پيدا کرده اند.

  بيشترين توجه آموزشهاي شهروندي بر کودکان حتي قبل از سنين ورود به مدرسه است. نکته قابل توجه در خصوص جامعه پذيري اين است که شخصيت کودکان طبق نظريات مختلف در سنين 7 تا 10 سالگي کامل مي شود و بعد از آن امکان تغيير جدي در فرآيند اجتماعي شدن کودکان وجود ندارد. پس بهتر است که اين سرمايه گذاري از کودکان شروع شود تا اينکه روي بزرگسالان سرمايه گذاري شود.

یکی دیگر از آموزش هاي منظومه ترويج فرهنگ شهروندي، آموزش های دوره ای است که با توجه به گروه هدف و گروههای مخاطب، اين آموزش ها انتخاب می شود.

شعباني در ادامه مي گويد: در سيستم آموزشي غرب با همه ايراداتي که به مباني آن وارد است مسائلي رعايت مي شود که متاسفانه ما با آنها کاملا بيگانه ايم. مثلا مقوله grouping  که کودک از ابتدا آموزش مي بيند که در يک گروه فعاليت کند. يا اينکه فرا مي گيرد که چگونه با معلم رفتار کند که تعهد خود را نسبت به مدرسه ادا کرده باشد. اين مدرسه در حقيقت نمونه کوچکي از اجتماع است. اما ما اين کار را نمي کنيم. اولين چيزي که ما ايجاد مي کنيم اين است که بچه ها دوست دارند که از مدرسه فرار کنند يا اينکه منتظر پايان ساعات مدرسه هستند. اين رفتار در آينده براي جامعه مضر خواهد بود.

دکتر حسين تقوي در اين زمينه معتقد است مباحثي که در نظريه مطرح است مثل همکاري؛ نوع دوستي و حتي بحث فداکاري را رفتار شهروندي سازماني OCB (organization citizenship behavior) مطرح مي کند. سرمايه اي تحت عنوان سرمايه اجتماعي است. همه افراد يک جامعه بايد يک سري معيارها را رعايت بکنند و اين برنامه ها مي تواند در کوتاه مدت در گروه سني بزگسالان همراه با آموزشهاي شهروندي موثر باشد. اما توقع جامعه پذيري از بزرگسالان در حوزه هاي رفتاري را نبايد در حد بالايي داشت. سازمان داراي قواعدي است که همه ملزم به پيروي از آنها هستند. اما در جامعه اگرچه اين هنجارها به صورت گسترده تري وجود دارد اما امکان زيربار نرفتن اين هنجارها براي تک تک افراد جامعه وجود دارد.

نکته اي که در خلال گزارش بسيار جالب توجه مي نمود، تاکيد بر اهميت تنوع آموزشها و تنوع ابزارهاي ترويج فرهنگ شهروندي از سوي متخصصين بود. مثلا حتي راهنمايي و رانندگي نيروي انتظامي هم بر استفاده از ابزارهاي مختلف آموزشي و بازدارنده براي ارتقاء فرهنگ ترافيک تاکيد دارد. رئيس پليس راهنمايي و رانندگي کشور سردار اسکندر مومني از ايجاد واحد درسي ترافيک در مدارس خبر داده است. مومني با بيان ايجاد واحد درسي ترافيک به صورت مجزا در مدارس تاکيد کرد: قصد داريم واحد درسي ترافيک را به صورت مجزا از مقطع ابتدايي تا دانشگاه در نظر بگيريم و در صورتي که موفق به اين عمل نشويم در برخي از دروس مباحثي از ترافيک گنجانده مي شود.

همچنين در همايشي که براي آموزش کتاب علوم اجتماعي جديد به معلمان در مشهد صورت گرفت، دکتر ابراهيم فياض نويسنده کتاب "درآمدي بر روش‌شناسي مطالعات تاريخي اجتماعي" بر لزوم جامعه پذيري دانش آموزان به صورت روشمند تاکيد کرده بود.

به نظر مي رسد اين مساله و نمونه هايي از اين دست مي تواند در خصوص آموزشهاي شهروندي نيز شکل بگيرد. خصوصا در شهر مشهد، که شهري مهاجرپذير است، و جمعيت آن به سرعت در حال افزايش استٰ بايد براي فرآيند شهروند شدن و ارتقاء فرهنگ شهروندي، تلاشي مضاعف صورت پذيرد.

در پايان ضمن بيان اين مطلب که پودمانهاي مهارتهاي زندگي اجتماعي و بهداشت عمومي و همچنين اولويتهاي آموزش فرهنگ شهروندي در سه گروه سني کودکان(5 تا 11 سال)، نوجوانان(12 تا 14 سال) و جوان(15 تا 17 سال) توسط مديريت ترويج فرهنگ شهروندي آماده شده اين نکته قابل تذکر است که بايد در مسير اين فعاليتها، امکان سنجي و مطالعات اوليه صورت گيرد. طرحهاي بزرگ و همه جانبه لزوما طرحهاي خوبي نيستند. بدون نيازسنجي در جامعه مخاطبين و بدون استفاده از متخصصين جامعه شناس و روان شناس هر قدر هم که هزينه کنيم در پايان ممکن است نتيجه دلخواه را به دست نياوريم.