بايد اذعان داشت که رويکرد و پارادايم (الگوواره) توسعه محله اي(Community development) در قالب نگرشهاي سنتي در برنامه ريزي شهري سابقه نسبتاً ديرينه اي دارد؛ اما تحولات ساختاري دهه آخر قرن بيستم (جهاني شدن اقتصاد و فرهنگ) ناپايداري اقتصادي، اجتماعي ـ فرهنگي مضاعفي را (مانند شکاف درآمدي و فرهنگ، بسط اسکان غير رسمي، گسترش آلودگي هاي زيست محيطي، بي هويتي، گرايش به فردگرايي و...) براي کلان شهرها (به خصوص شهرهاي جهان سوم) ايجاد کرده و چالش ها و تهديدهاي جديدي را در اين عرصه ظاهر ساخته و رويکرد تازه و مجددي را براي بازآفريني کارکردهاي محله و هويت بخشي در راستاي توسعه پايدار محله اي را براي متخصصين و صاحب نظران اين جرگه فراهم آورده است.
به عبارتي ديگر توجه به مباحث توسعه پايدار محله اي، هر چند به تبار نظري مفهوم توسعه پايدار به دهه 90 ميلادي بر مي گردد ليکن مي توان آن را با توجه به نگرش ويژه به يافته هاي کوچک کارکردي شهر (در قالب اجتماعات محله اي)، مفهومي جديدتر محسوب کرد. الگوي توسعه محله اي در قالب نگرش هاي سنتي در شهرسازي سابقه اي ديرينه دارد. در دوره هاي متأخرتر و به ويژه در نيمه دوم قرن بيستم، بسياري از نظريه پردازان شهري، به خصوص در چهارچوب مکتب محيط گرايان فرهنگي، رويکرد مجددي را به بازآفريني کارکردهاي «محله مقياس» مورد تأکيد قرار دادند. اين توجه مجدد هر چند با بازآفريني کارکردهاي نوين در اجتماعات محله اي (هم در حوزه ی کالبد محيط و هم روابط انساني) توأم بوده ليکن به دليل تغيیرهاي شگرف جامعه معاصر، داراي ابعاد و خصيصه هاي کاملاً متمايز مي باشند.
با اين مقدمه به تجربيات مطالعاتي انجام شده بين المللي و نيز در کلان شهرهاي (شهرداري هاي معروف کشور) که به لحاظ سنخيت فرهنگي و کارکردي با کلان شهر مذهبي مشهد نزديک بوده اند مي پردازيم.
خانه هاي فرهنگ محله در كشورها مختلف جهان، تفاوت هاي عمده اي به لحاظ ساختار و كاركرد با كشور ما دارند؛ و از آنها بيشتر تحت عنوان مراكز فرهنگي (cultural center) ياد مي كنند. كاركرد و نقش آنها عمدتاً بازتواني و بهبود روابط بين قوميت ها و مليت هاي مختلف مقيم اين كشورها مي باشد. اين موضوع بيشتر از مبحث محلي شدن در چند دهه اخير به دنبال فرآيند جهاني شدن(Globalization) نشأت مي گيرد؛ كه با رويكرد به ايجاد و حفظ هويت فرهنگي، استحكام و سلامت روابط بين فرهنگها، مليت ها و قوميت ها به نحوي كه بيشترين بازده را از روابط متقابل آنها حاصل شود. با اين حال در ذيل به نمونه هايی از اين واكنش مي پردازيم:
1. مراكز فرهنگ آفريقايي ها در ايالات متحده تحت عنوان Affrican american cultural center (AACC).
2. اين مركز جهت كسب تجربه، فرهنگي ارتقاء آگاهي، شايستگي فرهنگي و سطوح آكادميك افريقايی های مقيم امريكا براي فضاي دانشكده و جوامع پيرامون آنها ايجاد شده است. در واقع اين مراكز فرهنگي به صورت واحدهاي آكادميك يكپارچه تحت نظارت و حمايت رئيس دانشكده محل تحصيل به صورت فعالي در زندگي آكادميك با برنامه ها، خدمات و منابع به كار گرفته مي شوند و باعث رشد اجتماعي- فرهنگي جامعه شده است. AACCها با در اختيار داشتن ساختمان و فضاي باز، يك كتابخانه و يك گالري هنر برنامه هاي فرهنگي خود را دنبال مي كنند.
ارزش ها در AACCها بر روي زندگي دروني مردم با توجه به حفظ ارزش هاي مراكز فرهنگي آفريقايي هاي مقيم آمريكا متمركز شده است. اين مورد تمامي روابط ها، پروژه ها و برنامه هاي را در اين زمينه شامل مي شود. به طورخلاصه اين ارزش ها شامل:
* حقيقت و هويت: حقيقت و هويت ملي – فرهنگي جوامع افريقا در اين مراكز مورد بررسي قرار مي گيرد و سعي در ارتقاء آن مي شود. اين موضوع از اطلاعاتي كه در مورد تجارب آفريقايي هاي مقيم آمريكاست استفاده مي كنند؛ به شيوه اي كه مشاغل AACC را به صورت روزمره كنترل مي كنند.
* خلاقيت و كارداني: تحقيق پايدار براي به روز كردن ايده ها و شيوه هاي مبتكرانه براي انجام كارها اين مراكز را قادر مي كند تا استفاده كامل از منابعي كه در دست دارند را داشته باشند.
مسئوليت و پذيرش: AACC بوسيله مردمي توانمند مي شود كه ديدگاههاي متفاوتي از جهان دارند؛ اين شيوه كاري در AACCها مورد پذيرش قرار مي گيرد؛ همچنانكه تجربه هاي گوناگون و وسيع آفريقايي هاي مقيم آمريكا تجديد مي شوند(NC State university, 29 Jun 2004).
2- استراتژي تهيه خانه فرهنگ M I T
گروهMIT، در مقاله تحت عنوان گروه استراتژيك تهيه مسكن MIT زير مجوعه اي در خانه هاي فرهنگ MIT (MIT Housing strategey Group Sub- committee on mit cultural hause) زير مجموعه خود، گروهي را براي تهيه مسكن (تهيه خانه فرهنگ) تشكيل داده است؛ اين زير گروه در 25 فوريه 2003 با يك ساختار ويژه، توسط larry Benedict و Isaac Colbert پيشنهاد شده است. موضوع اوليه كه باعث شده اين زير گروه تشكيل گردد، مطالعه و توصيفي راجع به وضعيت فرهنگي كارآموزان اين خانه هاي فرهنگ بوده است. اين خانه هاي فرهنگ جديد كه به وسيله كارشناسان خانه هاي فرهنگ اداره مي شوند؛ هر كدام به نوبه خود داراي مركز منابع آكادميك، برنامه هاي زندگي جديد، يك گروه امداد و چندين آموزگار آموزش ديده براي ساكنان و اعضاي اين جامعه كوچك در نظرگرفته شده اند. به هرحال اين مراكز از سه بخش تشكيل شده است:
بخش 1: به مطالعه تاريخ، هيئت ها، ارتباط و انتشارات مورد توجه خانه هاي فرهنگ مي پردازد.
بخش 2 : اشتغال به فعاليت هاي بازاريابي دارد.
بخش 3 : ساختار وچارچوب لازم را براي پذيرش انتقادات جهت تغيير پايگاه هاي خانه هاي فرهنگ ايجاد مي كنند.
به طوركلي خانه هاي فرهنگ MIT به عنوان يك مركز فرهنگي بي همتا و جذاب براي كارآموزان به اثبات رسيده است. در فضايي كنوني جهاني شدن، خانه هاي فرهنگ MIT فرصت هايي را براي تبيين هويت فرهنگي خودشان را به جوامع مختلف بين المللي فراهم ساخته اند. كاركرد اين مراكز براي كارآموزان آماده سازي آنها براي ورود به جامعه جهاني بزرگ تر مي باشد(MIT Housing Strategey Group Sub- Committee on MIT Cultural House, 25 August, 2003).
3- گروه CALGARY arts development در مقاله اي تحت عنوان جنبه هاي معاصر
فضاهاي فرهنگي براي هنرها در كالگري(The Current State of Cultural Spaces for the Arts in Calgary ) عنوان مي كند كه هنرها براي سلامتي شهرها و شهروندان حياتي است. يك مركز هنري قوي جوامع را با تامين و توانمندسازي به عنوان يك بخش مركزي براي توسعه و تجديد، بهبود كيفيت زندگي مردم، توسعه مشاغل و درآمدهاي مالياتي و... عمل مي كند و شهر جذاب تري همراه با بالا بردن مهارت كاركنان و آموزش آنها فراهم مي كند. در اين مطالعه و تحقيق بيشتر خانه هاي فرهنگ كه مورد نظر قرارگرفته، تحت عنوان گالري هاي هنر گفته شده، همچنين مركز توسعه هنرهاي كالگري، پژوهشهايي را رهبري مي كند كه تفكر اصلي آنها، مربوط به شوراي شهر است تا بتواند طرحهاي توسعه استراتژيك را به انجام رساند(CALGARY arts development, 27 March, 2007).
4- مراكز فرهنگي چيني ها در آمريكا (CCCA):
مراكز فرهنگي CCCA، عمدتاً از سازمان هاي غيردولتي تشكيل يافته كه روي مباحث فرهنگي و آموزشي و مشاغل و خدمات فعاليت مي كنند. آنها بيشتر روي روابط فرهنگي و تجارت نزديك تر بين آمريكا و چين تكيه دارندو سعي مي نمايند با فراهم كردن تنوع فرهنگي و بالا بردن كيفيت زندگي پر طراوت، ترويج آگاهي و دانش، افزايش روابط متقابل و دوستانه ا ي را ميان مردم، اقوام ومراكز فرهنگي جهت دستابي به صلح بوجود آورد(The chinese cultular of amrica, lowa State university,2003).
بر اساس آمار و اطلاعات اخذ شده (بهار 1385) از شهرداري قم، فعاليت هاي فرهنگي شهر در حوزه معاونت فرهنگي و اجتماعي از آبان ماه سال 1384 انجام شده است. عمده ترين طرحهاي در دست اجراي در آن حوزه فرهنگي و اجتماعي شهر عبارتند از :
1. طرح «مشاورين شهر و شهرداري» در اين طرح كه هنوز نتايج آن منتشر نشده است و در حال اجراست . در اين طرح هدف اصلي مطالعه، بررسي جنبه هاي آسيب شناسي شهر به جهات مختلف اجتماعي، اقتصادي و.... مي باشد و شعي شده است از فضاهاي سبز شهري استفاده مطلوب فرهنگي در راستاي بازيافت فضاي فرهنگي براي شهر انجام دهند.
2. طرح «شهرداران محله» اين طرح نيز كه هنوز نتايج آن منتشر نشده است با همکاري مرکز بهداشت شهر انجام مي گيرد. هدف اصلي از مطالعه در اين طرح بررسي راهكارهاي بهينه جهت توسعه محله ايي و فرهنگ شهروندي در مقياس محلات مي باشد. ضمن اينكه مسائل و مشكلات اجتماعي محلات در راستاي ارتقاي فرهنگ شهروندي مورد بررسي واقع مي گردد. به عبارت ديگر در اين طرح مسايل و مشکلات و آسيب شناسي شهر به شهرداري شهر انعکاس مي يابد.
3. طرح «شهرداران مدرسه» در اين طرح كه هم اكنون در دست اجرا مي باشد در راستاي طرح آقاي دکتر پرويز پيران، با الگو قرار دادن مدرسه به عنوان يک شهر کوچک، دانش آموزان را آماده تجربه بزرگتر در راستاي مسايل شهروندي و پذيرش مشارکتهاي داوطلبانه در عرصه اجتماعي مي کنند كه مسلماً نتايج آن را مي توان درسالهاي آينده شاهد بود.
4. طرح «ستاد شهر سالم» (محله سالم) اين طرح توسط سيد غلامرضا حسيني ارائه شده و در نظر دارد با استفاده از استعدادها، ويژگي هاي بومي و آداب و سنن خاص منطقه اي در راستاي شهر سالم و محله سالم بهره گيري کند. لازم به ذكر است كه اين طرح در دست بررسي براي تعيين صلاحيت اجرايي مي باشد.
5. طرح «آموزش شهروندي به کودکستاني ها» در اين طرح نيز كه بصورت محدود در حال اجرا مي باشد با اشعار زيبا به کودکان آموزش داده مي شود و آنها را آماده وارد شدن به عرصه اجتماعي و تفهيم مسائل شهروندي مي کنند كه مسلماً نتايج آن را در سالهاي آينده مي توان شاهد بود.
6. طرح «توسعه آموزشي- حمايتي و آموزش محلي» در اين طرح که در دست تدوين مي باشد، در نظر دارد به اهداف ذيل دستيابي پيدا کند.
* ايجاد بازارچه براي توليدات خانگي از طرف بانوان استان در بوستانهاي شهر
* طرح آموزشهاي مهارتهاي زندگي به زنان جوان
* ايجاد فضاي ورزشي- تفريحي ويژه بانوان
* صندوق استفاده از فرصتهاي شغلي
متأسفانه شهرداري قم راجع به خانه هاي فرهنگ محله و مکان يابي آنها طرحي را در دست تدوين و يا اجرا ندارد.
شايان ذکر است که فعاليتهاي پژوهشي فرهنگي در کلان شهر مذهبي قم قبلاً زير نظر مشاورين شهرداري قم انجام مي گرفته است. در واقع کلان شهر قم به دليل عدم وجود معاونت فرهنگي و اجتماعي، مشاورين فرهنگي فعاليت هاي فرهنگي اجتماعي شهر را عهده دارند.
در شهر قم تنها تعداد 7 خانه فرهنگ (فرهنگسرا) در سال 1384 فعاليت داشته است. مکان يابي خانه هاي فرهنگ در اين شهر از الگوي خاصي تبعيت نداشته و به گفته کارشناسان و مشاورين فرهنگي شهر، ايجاد خانه هاي فرهنگ بر اساس امکانات و توانايي شهرداري بر حسب مورد در سطح شهر انجام گرفته است؛ اما به دليل مسائل و مشکلات به وجود آمده جهت بهبود بازدهي آنها، به طور تجربي گرايش توسط مسئولين و کارشناسان فرهنگي شهر به طرف بوستان ها و پارک هاي شهر و همچنين فضاهاي سنتي مانند آب انبارها پيدا کرده است.
از نظر نحوه مديريت و سازماني، خانه هاي فرهنگ محله در شهرداري شهر قم جايگاهي را نداشته و تمامي مسائل مالي، آموزشي، جذب مربي و... که جنبه اختصاصي خانه هاي فرهنگ مي باشد بر عهده مسئولين خانه هاي فرهنگ گذاشته شده است. شهرداري به صورت محدود بعضي از مخارج را که جنبه تبليغاتي، فرهنگي و... دارد، مخارج اردوهاي يک روزه، برگزاري سمينارها، نمايشگاه هاي کتاب و ... با هماهنگي قبلي تقبل مي نمايد؛ به طور کلي سياستگذاري، نظارت و تأمين مکان براي خانه هاي فرهنگ بر عهده شهرداري مي باشد.
آموزش در خانه هاي فرهنگ شهر قم با هماهنگي و همکاري سازمان صنايع استان (استفاده از مربيان و برنامه هاي آموزشي) بر اساس نيازهاي محلات انجام مي گيرد.
بر اساس مطالعات انجام گرفته عمده ترين فعاليتهاي پژوهشي فرهنگي در اصفهان که زير نظر سازمان فرهنگي تفريحي انجام گرفته به شرح ذيل بوده است:
1. سازمان فرهنگي تفريحي اين شهرستان هر ساله گزارشي مبسوط در قالب کتابچه اي تحت عنوان گزارش فعاليتهاي سالانه ارائه مي دهد. در اين نشريه به فعاليتهاي سازمان در حوزه فرهنگي به صورت جداول، نمودار و توصيفي منتشر مي شود.
2. سازمان فرهنگي تفريحي شهر جهت ارتقاي فعاليتهاي فرهنگي و غني سازي اوقات فراغت اردوهاي فرهنگي خود را که معمولاً در باغ غدير برگزار مي نمايد، مطالعه اي مجزا تحت عنوان مجموعه فرهنگي تفريحي باغ غدير انجام داده است. در اين پژوهش ضمن بررسي عناصر فرهنگي موجود در اين مجموعه فرهنگي (باغ غدير)، راهکارهايي را جهت بهبود کيفي اين مجموعه و فعاليتهاي فرهنگي آن ارائه داده است.
3. مهمترين پژوهش موجود در حوزه فرهنگي شهرداري اصفهان که زير نظر سازمان فرهنگي انجام شده پژوهش است تحت عنوان (شهرداري، مديريت، برنامه ريزي و توسعه فرهنگي) (مطالعه موردي وضعيت خانه و مراکز فرهنگي وابسته به شهرداري اصفهان و ارائه راهبردهاي مطلوب) بوده است. مجري اين طرح آقاي دکتر رضا اسماعيلي با همکاري آقاي دکتر بهران رادکان و خانم فروزان سلطاني بوده که ناظرين طرح مشاور پژوهش و سازمان رفاهي تفريحي شهرداري در فروردين 1381 به رشته تحرير درآمده است. اين پژوهش در پنج فصل و پانزده بخش انجام گرفته است. در نهايت محقق ضمن ارائه مباني تئوري و کليات تحقيق مباحث شهرداري، مديريت، برنامه ريزي و توسعه فرهنگي را با توجه به وضعيت خانه هاي فرهنگ محله و مراکز فرهنگي به رشته تحرير درآورده و در نهايت جهت بهبود ارتقاي کيفي و ارتباط سازماني آن راهکارهايي را ارائه داده است. متأسفانه شهرداري اصفهان در خصوص مکان يابي خانه هاي فرهنگ محله تحقيق جداگانه اي را در دست تدوين و يا اجراي نداشته است.
شايان ذکر است شهرداري اصفهان فاقد معاونت فرهنگي اجتماعي بوده و کليه فعاليتهاي فرهنگي شهرداري از طريق سازمان فرهنگي تفريحي (آقاي علي قاسم زاده) انجام مي گيرد. اين سازمان داراي 26 واحد فرهنگي در سال 1384 بوده که از اين تعداد شش خانه فرهنگ محله، نه فرهنگسرا، دو کانون بانوان و تعداد نه مرکز ويژه فرهنگي در زمينه هاي تئاتر، موسيقي، متون فرهنگي، فيلم و عکس، خانه کودک و نوجوان، خانه جوان، موزه و... بوده است.
کلاسهاي آموزشي مراکز فرهنگي فوق الذکر حداکثر در سه ماه (آموزش و پرورش خلاقيت، آشپزي، شيريني پزي و زبان ) و حداقل در پنج هفته (کلاس پرورش گياهان زينتي و پرورش ماهي آکواريومي) بوده اما اغلب کلاسهاي آموزشي (گلسازي، دکوپاژ، دکوپاژ سه بعدي، ميوه هاي حجمي، جعبه سازي، سفره آرايي و شمع سازي، خياطي، عروسک سازي، عروسک دوزي، تئاتر و بازيگري، عکاسي، فيلمبرداري، امداد و بهداشت، خبرنگاري، متون و آرايه هاي ادبي، کامپيوتر مقدماتي، کامپيوتر تکميلي، زبان خردسالان و...) شش هفته بوده است.
شايان ذكر است چارت سازماني فرهنگي تفريحي شهرداري اصفهان به صورت ذيل طراحي شده است.
مکان يابي خانه هاي فرهنگ در شهر اصفهان بر اساس ضابطه خاص و مشخصي نبوده ولي به گفته کارشناسان و مسئولين امور فرهنگي شهر، خانه هاي فرهنگي که در فضاي سبز و يا اماکن و منازل قديمي، تاريخي (منازلي که توسط سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري به ثبت رسيده) استقرار داشته اند از موفقيت و جذابيت بيشتري نسبت به ساير خانه هاي فرهنگ که از اين مزايا بي بهره بوده اند برخوردارند.
اما متأسفانه کلان شهر اصفهان راجع به مکان يابي و بازنگري خانه هاي فرهنگ محله پروژه اي را در دست تدوين و يا اجرا نداشته است.
شهر تهران داراي 250 مرکز فرهنگي است که از اين تعداد 71 خانه فرهنگ، 27 فرهنگسرا، 33 نگارخانه مشتمل بر (گالري، نمايشگاه)، 35 مرکز ويژه فرهنگي مشتمل بر (خانه هنرهاي ايراني، خانه کار و...) و 72 خانه کتاب است. مديريت خانه هاي فرهنگ محله در کلان شهر تهران با مشارکت مردم اداره مي شود و معمولاً شعاع عملکردي خانه هاي فرهنگ در سطح محله بوده اما فرهنگسراها عملکردشان در سطح نواحي و مناطق شهري و نگارخانه ها در سطح شهري بوده است خانه هاي کتاب گاهي به طور مستقل فعاليت داشته اما عمدتاً آنها وابسته به يکي از مراکز فرهنگي (خانه هاي فرهنگ و يا فرهنگسراها) بوده اند.
در شهر تهران طرحهاي پژوهشي زيادي راجع به شهروندي، توسعه محله اي، هويت بخشي، فرهنگ و مسائل اجتماعي شهر انجام شده و يا در دست تدوين است. (مانند طرح شهردار مدرسه و...) همچنين در اسفند سال 1383 همايشي را تحت عنوان «توسعه محله اي، چشم انداز توسعه پايدار شهر تهران» با همکاري برگزار متأسفانه شهرداري تهران در خصوص آمار و اطلاعات راجع به طرحهاي پژوهشي با پژوهشگر (مشاور طرح) همکاري نداشته است. اما شايان ذکر است که در شهرداري تهران (سازمان فرهنگي ـ هنري) طرحي تحت عنوان بازنگري خانه هاي فرهنگ و مکان يابي آن انجام نگرفته است.